نقدینگی بازار چیست؟ عمق بازار، اسپرد و دام کوین‌های کم‌عمق

نقدینگی بازار یعنی بتوانید هر وقت خواستید هر مقدار از یک دارایی را بخرید یا بفروشید، بی‌آنکه خودِ معامله‌تان قیمت را زیاد تکان دهد. در بازار پرنقدینگی، فاصلهٔ قیمت خرید و فروش کم است و پشت هر قیمت سفارش زیادی منتظر است. اگر هم کسی یک‌باره معاملهٔ بزرگی کند، قیمت زود سر جایش برمی‌گردد. ولی در بازار کم‌نقدینگی یا کم‌عمق، همان سفارش می‌تواند قیمت را چند پله بالا یا پایین ببرد.

یک نمونهٔ واقعی: شب ۶ آبان ۱۴۰۵، خرید ۱۰۰ هزار دلار بیت‌کوین با سفارش بازار در بایننس کامل با همان بهترین قیمت پر می‌شد. همین مبلغ برای دسنترالند (MANA) به‌طور میانگین ۱٫۲ درصد گران‌تر تمام می‌شد و قیمت را نزدیک ۲٫۹ درصد بالا می‌برد. نمودار و عددهایش را پایین‌تر می‌بینید.

سه معنی نقدینگی

کلمهٔ نقدینگی در فارسی دست‌کم سه معنی رایج دارد و برای همین خبرها و آموزش‌ها اغلب با هم قاطی می‌شوند:

• نقدینگی در اقتصاد: همان است که در خبرِ «رشد نقدینگی» می‌شنوید و یعنی کل پول و شبه‌پولی که در اقتصاد می‌چرخد. خبرهایی مثل «نقدینگی جهانی برگشته» هم به همین معنی نزدیک‌اند.
• نقدینگی بازار یا نقدشوندگی: موضوع همین مطلب است؛ اینکه یک دارایی را چقدر سریع و با چه هزینه‌ای می‌شود به پول نقد یا تتر (USDT) تبدیل کرد.
• استخر نقدینگی: پولی است که کاربران صرافی‌های غیرمتمرکز در یک قرارداد هوشمند می‌گذارند تا بقیه با آن معامله کنند. این یکی را جدا در استخر نقدینگی چیست؟ توضیح داده‌ایم.

معنی دوم را با یک مثال روزمره راحت‌تر می‌شود فهمید. اگر مجبور شوید فوری پول جور کنید، سکهٔ طلا را همان روز با قیمتی نزدیک به نرخ بازار می‌فروشید. آپارتمان را نه؛ یا باید ماه‌ها منتظر خریدار بمانید یا زیر قیمت بدهید. پس سکه نقدشونده‌تر از آپارتمان است. در بازار ارز دیجیتال هم همین فرق هست، فقط به‌جای روز و ماه با ثانیه و دقیقه سنجیده می‌شود.

نقدینگی بازار را با سه چیز می‌سنجند

بانک تسویه‌های بین‌المللی (BIS) را بانکِ بانک‌های مرکزی می‌دانند. این نهاد نقدینگی بازار را توانایی معاملهٔ فوری با قیمت بازار و با کمترین اثر روی قیمت تعریف می‌کند و سه جنبه برایش می‌شمارد. هر سه را در دفتر سفارش یک صرافی ارز دیجیتال هم می‌شود دید.

اسپرد: فاصلهٔ قیمت خرید و فروش

در دفتر سفارش (Order Book) هر بازار، بالاترین قیمتی که خریدارها پیشنهاد داده‌اند (Bid) همیشه کمی پایین‌تر از ارزان‌ترین قیمتی است که فروشنده‌ها خواسته‌اند (Ask). به این فاصله اسپرد می‌گویند و هر کسی که فوری بخرد و فوری بفروشد، همین فاصله را از جیبش می‌دهد. هرچه بازار نقدشونده‌تر باشد، اسپرد باریک‌تر است. حساب و کتابش را با مثال در اسپرد چیست آورده‌ایم.

در همان لحظهٔ ۶ آبان، در بازار بیت‌کوین به تتر بایننس بهترین پیشنهاد خرید ۸۱٬۲۵۲٫۰۰ دلار و بهترین پیشنهاد فروش ۸۱٬۲۵۲٫۰۱ دلار بود؛ فاصله‌شان فقط یک سنت بود. در بازار MANA به تتر این دو عدد ۰٫۰۷۹۶ و ۰٫۰۷۹۷ دلار بود. این فاصله به چشم کوچک می‌آید، ولی حدود ۰٫۱۳ درصد قیمت است و به نسبت قیمت، بیش از ده هزار برابر اسپرد بیت‌کوین می‌شود.

عمق بازار: پشت هر قیمت چقدر سفارش هست

عمق یعنی چه حجمی را می‌شود معامله کرد بی‌آنکه قیمت زیاد از جایش تکان بخورد. اسپرد فقط اولین پله را نشان می‌دهد، ولی عمق می‌گوید پشت آن پله چقدر سفارش صف کشیده است. اگر با ساختار دفتر سفارش آشنا نیستید، اول بخش اولِ سفارش لیمیت و مارکت چه فرقی دارند را بخوانید.

بازگشت قیمت: بعد از یک سفارش بزرگ چقدر زود سر جایش می‌آید

فرض کنید کسی با یک سفارش بزرگ چند پله از سفارش‌های فروش را خورده و قیمت را بالا برده است. در بازار سالم، معامله‌گرها و بازارسازها خیلی زود جای خالی را با سفارش تازه پر می‌کنند و قیمت برمی‌گردد. ولی در بازار کم‌عمق این جای خالی ممکن است مدت‌ها پر نشود و قیمتی که فقط از یک معامله آمده، قیمت «بازار» حساب شود.

نمودار عمق را چطور بخوانیم؟

نمودار عمق (Depth Chart) همان دفتر سفارش است که به‌جای فهرست عدد، به شکل دو کوه کشیده شده است. محور افقی نمودار زیر فاصله از قیمت میانی را نشان می‌دهد؛ قیمت میانی یعنی وسطِ بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش. محور عمودی ارزش دلاری سفارش‌هایی است که تا آن فاصله روی هم جمع شده‌اند. به واحد محور عمودی دقت کنید: برای بیت‌کوین میلیون دلار است و برای MANA هزار دلار.

کوه سبزِ سمت چپ سفارش‌های خرید است؛ از قیمت میانی هرچه پایین‌تر بروید، سفارش‌های هر پله روی قبلی‌ها جمع می‌شوند. کوه قرمزِ سمت راست هم سفارش‌های فروش است که از قیمت میانی به بالا روی هم آمده‌اند. هرچه دیوارها بلندتر و به وسط نزدیک‌تر باشند، بازار عمیق‌تر است و برای جابه‌جا کردن قیمت پول بیشتری لازم است.

شکل دو نمودار شبیه هم است، ولی واحدشان زمین تا آسمان فرق دارد. تا نیم درصد بالاتر از قیمت میانی، حدود ۲۱٫۴ میلیون دلار سفارش فروش بیت‌کوین منتظر بود و در MANA فقط ۲۴٫۶ هزار دلار. سمت خرید هم تا نیم درصد پایین‌تر، ۱۴٫۷ میلیون دلار در برابر ۱۲٫۶ هزار دلار بود. پس در همین فاصلهٔ کوچک، دفتر بیت‌کوین نزدیک هزار برابر عمیق‌تر بود.

پله‌های درشت نمودار MANA هم دلیل دارد. کوچک‌ترین قدم قیمت در این بازار ۰٫۰۰۰۱ دلار است که حدود ۰٫۱۳ درصد قیمت می‌شود؛ برای همین دفتر سفارش در این بازه فقط چند پله دارد.

فقط یادتان باشد که این یک جفت ارز در یک صرافی است. MANA در صرافی‌ها و جفت‌های دیگر هم معامله می‌شود و نقدینگی کلش بیشتر از این عدد است. آن را فقط به این دلیل انتخاب کردیم که کنار دفتر عمیق بیت‌کوین، نمونهٔ روشنی از یک دفتر کم‌عمق بود؛ قصدمان قضاوت دربارهٔ خود پروژه نیست.

مثال واقعی: سفارش بازار ۱ تا ۱۰۰ هزار دلاری چقدر گران درمی‌آمد؟

سفارش بازار از ارزان‌ترین سفارش فروش شروع می‌کند و پله‌پله بالا می‌رود تا مبلغ شما تمام شود. همین مسیر را روی عکس لحظه‌ای دفتر سفارش شب ۶ آبان شبیه‌سازی کردیم. معامله‌ای انجام نداده‌ایم و کارمزد هم در عددها حساب نشده است.

در بیت‌کوین حتی خرید یک میلیون دلاری هم به‌طور میانگین فقط ۰٫۰۰۰۷ درصد گران‌تر پر می‌شد. ولی در MANA، خرید ۱۰۰ هزار دلاری حدود ۱٬۲۰۰ دلار بیشتر از قیمت تابلو آب می‌خورد.

سمت خرید دفتر MANA، یعنی جایی که فروشنده باید به آن بفروشد، از این هم کم‌عمق‌تر بود. اگر کسی معادل ۱۰۰ هزار دلار MANA را با سفارش بازار می‌فروخت، حدود ۹۸٬۶۸۱ دلار می‌گرفت که ۱٫۳ درصد کمتر از قیمت میانی است. همین فروش برای بیت‌کوین حدود ۹۹٬۹۹۶ دلار می‌شد. پس اگر کسی ۱۰۰ هزار دلار MANA می‌خرید و بلافاصله می‌فروخت، پیش از کارمزد نزدیک ۲٫۶ درصد از پولش می‌رفت.

از همه جالب‌تر فروش ۱٬۰۰۰ دلاری بود. روی بهترین پیشنهاد خرید MANA در آن لحظه فقط حدود ۱۱ دلار سفارش نشسته بود. پس تقریباً همهٔ این مبلغ کوچک به پلهٔ بعدی می‌رسید و فروشنده ۰٫۱۹ درصد کمتر از قیمت میانی می‌گرفت. به فاصلهٔ قیمتی که انتظارش را داشتید با قیمتی که واقعاً معامله شد، اسلیپیج می‌گویند. در صرافی‌هایی که دفتر سفارش دارند، بخش بزرگ اسلیپیج از همین خورده شدن پله‌ها می‌آید.

حجم معاملات زیاد یعنی نقدینگی زیاد؟

نه لزوماً. حجم معاملات می‌گوید در گذشته چقدر معامله شده است؛ عمق می‌گوید همین حالا چقدر سفارش منتظر است. این دو معمولاً با هم بالا و پایین می‌روند، چون جایی که معامله‌گر زیاد است بازارساز هم سفارش بیشتری می‌گذارد. ولی گاهی راهشان از هم جدا می‌شود:

• حجم ساختگی: بعضی پروژه‌ها یا صرافی‌ها با خودشان خرید و فروش می‌کنند تا حجم را باد کنند. حجم روی کاغذ بالاست، ولی دفتر سفارش خالی است.
• روز پامپ: یک خبر یا موج تبلیغاتی حجم یک روز را چند برابر می‌کند، ولی سفارش‌هایی که پشت قیمت می‌نشینند لزوماً به همان اندازه زیاد نمی‌شوند.
• ارزش بازار بزرگ: ارزش بازار فقط قیمت آخرین معامله ضرب در تعداد توکن‌هاست. این عدد نمی‌گوید اگر دارنده‌ها بخواهند بفروشند، خریداری در دفتر سفارش هست یا نه.

در ۲۴ ساعت منتهی به شب ۶ آبان، حجم معاملات بیت‌کوین به تتر در بایننس حدود یک میلیارد دلار بود و حجم MANA به تتر حدود ۳۸۰ هزار دلار. همهٔ سفارش‌های خرید دفتر MANA، از ۰٫۰۷۹۶ تا ۰٫۰۲۵۱ دلار، روی هم حدود ۱۴۸ هزار دلار می‌شد. پس اگر کسی در آن لحظه می‌خواست یک میلیون دلار MANA را یک‌جا در این بازار بفروشد، این دفتر سفارش حتی جوابگوی یک‌ششمش هم نبود.

دام‌های بازار کم‌عمق

نقدینگی کم برای سفارش‌های کوچک معمولاً هزینهٔ زیادی ندارد؛ دیدید که خرید ۱٬۰۰۰ دلاری MANA از پلهٔ اول پر می‌شد. دردسر وقتی شروع می‌شود که مبلغ بزرگ شود یا بخواهید سریع بیرون بیایید.

خریدن راحت است، فروختن نه

روزهایی که بازار داغ است، خریدار زیاد است و قیمت هم بالا می‌رود. همین که جو برگردد، سفارش‌های خرید آب می‌روند و فاصله‌ها باز می‌شوند. این فقط مخصوص ارز دیجیتال نیست. به گزارش BIS، در تلاطم کرونا در اسفند ۱۳۹۸ حتی اسپرد اوراق دولتی کشورهای نوظهور یک‌باره باز شد. نقدینگی درست همان وقتی کم می‌شود که بیشتر از همیشه لازمش دارید.

دیواری که ناگهان غیب می‌شود

گاهی در دفتر سفارش، سفارش خرید یا فروش خیلی بزرگی می‌بینید که مثل دیوار جلوی قیمت ایستاده است. یادتان باشد سفارشی که هنوز اجرا نشده فقط یک قصد است و هر لحظه می‌شود لغوش کرد. اگر کسی سفارشی بگذارد که از اول قصد دارد پیش از اجرا لغوش کند تا بقیه بازار را عمیق‌تر از واقعیت ببینند، به کارش اسپوفینگ (Spoofing) می‌گویند. قانون بازار کالای آمریکا اسپوفینگ را جزو معاملات غیرقانونی آورده است، ولی در بازار ارز دیجیتال همه‌جا چنین نظارتی نیست. در بازار کم‌عمق، یکی دو دیوار بزرگ می‌تواند کل تصویر را عوض کند.

پامپ با پول کم

در دفتر سفارشی که تا یک درصد بالاتر فقط چند ده هزار دلار فروشنده دارد، با پولی نه‌چندان زیاد می‌شود قیمت را چند درصد بالا برد. طرح‌های پامپ و دامپ روی همین حساب می‌کنند. گرداننده‌ها با پول کم قیمت را بالا می‌برند، تازه‌واردها به هوای رشد می‌خرند و گرداننده‌ها همان بالا به آن‌ها می‌فروشند. نشانه‌های توکن‌های مشکوک را در راگ پول چیست جمع کرده‌ایم.

حد ضرری که دورتر از انتظار پر می‌شود

حد ضرر از نوع استاپ مارکت (Stop Market) وقتی فعال شود، به یک سفارش بازار معمولی تبدیل می‌شود و هر سفارش خریدی را که در دفتر هست مصرف می‌کند. در بازار کم‌عمق، به‌خصوص وسط یک ریزش تند، ممکن است چند پله پایین‌تر از قیمتی که تعیین کرده بودید پر شود. استاپ لیمیت (Stop Limit) این مشکل را ندارد، ولی ممکن است اصلاً پر نشود. انتخاب بین این دو را در حد ضرر و حد سود چیست بیشتر توضیح داده‌ایم.

این مطلب آموزشی است و هیچ‌کدام از مثال‌ها پیشنهاد خرید یا فروش کوین خاصی نیست. در بازار ارز دیجیتال ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن از دست برود.

چطور نقدینگی یک کوین را پیش از خرید بسنجیم؟

در هر صرافی‌ای که دفتر سفارش دارد، این چند قدم کمتر از پنج دقیقه وقت می‌گیرد:

1. اسپرد را حساب کنید. بهترین قیمت فروش را منهای بهترین قیمت خرید کنید و حاصل را بر قیمت میانی تقسیم کنید. این عدد نشان می‌دهد اگر بخرید و فوری بفروشید، از همان اول چقدر عقب هستید؛ اگر از چند دهم درصد بیشتر شد، با احتیاط جلو بروید.
2. عمق را با مبلغ خودتان مقایسه کنید. در دفتر سفارش یا تب نمودار عمق (Depth) ببینید تا یک درصد بالاتر و پایین‌تر روی هم چقدر سفارش هست. اگر سفارش شما بخش بزرگی از آن است، آن را چند تکه کنید یا به‌جای سفارش بازار، سفارش لیمیت بگذارید.
3. سمت خرید را جدا نگاه کنید. وقتی بعداً بخواهید بفروشید، طرف معامله‌تان سفارش‌های خرید است، نه سفارش‌های فروش. دفتری که فروشنده‌اش زیاد و خریدارش کم است، راه خروج تنگی دارد.
4. حجم را کنار عمق بگذارید. اگر حجم روزانه چشمگیر است ولی دفتر سفارش خالی است، احتیاط کنید.
5. بازار خودتان را بسنجید. عمق بایننس با عمق بازار تومانی یک صرافی ایرانی یکی نیست. دفتر سفارش همان صرافی‌ای را ببینید که واقعاً در آن معامله می‌کنید.
6. وقت معامله را هم در نظر بگیرید. دقیقه‌های بعد از یک خبر مهم و وسط یک ریزش تند، بدترین وقت برای سفارش بازارِ بزرگ است.

نقدینگی در صرافی‌های ایرانی و سواپ‌ولت

هر صرافی ایرانی دفتر سفارش و خریدار و فروشندهٔ خودش را دارد. برای همین ممکن است یک کوین در بایننس بازار عمیقی داشته باشد، ولی در بازار تومانی یک صرافی داخلی با چند سفارش کوچک قیمتش جابه‌جا شود. اختلاف قیمت بین صرافی‌ها هم در بازارهای کم‌عمق دیرتر بسته می‌شود؛ ماجرایش را در آربیتراژ ارز دیجیتال گفته‌ایم.

خرید و فروش در سواپ‌ولت از نوع معاملهٔ آنی است و لازم نیست دفتر سفارش بخوانید. طبق راهنمای خرید ارز دیجیتال، مبلغ را وارد می‌کنید، قیمت لحظه‌ای و مقدار تقریبی دریافتی را می‌بینید و عددی که در صفحهٔ تأیید نهایی آمده ملاک معامله است. نکتهٔ نقدینگی اینجا هم به کارتان می‌آید. اگر مبلغ بزرگی دارید، مقدار دریافتی را برای کل مبلغ و برای بخشی از آن مقایسه کنید و اگر لازم شد، در چند نوبت معامله کنید. برای شروع می‌توانید تتر را با تومان بخرید و پیش از معامله صفحهٔ کارمزدها را ببینید.