ارز دیجیتال چیست؟ راهنمای کامل برای شروع

ارز دیجیتال یا رمزارز پولی است که فقط روی اینترنت وجود دارد. موجودی هر کس به‌جای دفتر یک بانک، در دفتر حسابی مشترک به اسم بلاکچین ثبت می‌شود که هزاران کامپیوتر در دنیا نسخه‌ای از آن را نگه می‌دارند و هیچ‌کدام به‌تنهایی نمی‌تواند آن را عوض کند. بیشتر رمزارزها، مثل بیت‌کوین، بانک مرکزی یا شرکتی ندارند که صادرشان کند، ولی بعضی‌ها، مثل تتر، را یک شرکت صادر می‌کند.

سه چیز این پول را از پولی که در حساب بانکی دارید جدا می‌کند: صاحب دارایی کسی است که کلید خصوصی آن را دارد، تراکنشی که در بلاکچین ثبت شد برگشت ندارد، و قیمت بیشتر رمزارزها، چه به دلار و چه به تومان، ممکن است در چند روز چند ده درصد بالا و پایین برود.

این صفحه نقطه شروع است. تصویر کلی را نشان می‌دهد و برای هر بخش، راهنمای کامل همان موضوع را معرفی می‌کند. اگر می‌دانید دنبال چه هستید، مستقیم بروید سراغ بخش «کدام راهنما را بعد بخوانید؟».

ارز دیجیتال به زبان ساده

وقتی صد هزار تومان به دوستتان کارت‌به‌کارت می‌کنید، هیچ اسکناسی جابه‌جا نمی‌شود. بانک در دفتر حسابش عددی را از حساب شما کم می‌کند و به حساب دوستتان اضافه می‌کند. همه به این دفتر اعتماد می‌کنند، چون بانک و بانک مرکزی پشتش ایستاده‌اند.

رمزارز همین کار را بدون بانک انجام می‌دهد. دفتر حساب دست یک نفر نیست و نسخه‌اش روی هزاران کامپیوتر است. این کامپیوترها هر تراکنش تازه را با قانون‌های مشترکی بررسی می‌کنند و فقط تراکنش درست را به دفتر اضافه می‌کنند. تراکنش‌ها دسته‌دسته در «بلاک» ثبت می‌شوند و هر بلاک به بلاک قبلی گره خورده است. برای همین عوض کردن گذشته این دفتر عملاً ممکن نیست. این سازوکار را در بلاکچین چیست با یک مثال قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.

اولین بار بیت‌کوین این ایده را عملی کرد. فرد یا گروهی با اسم مستعار ساتوشی ناکاموتو در مقاله‌ای که ۱۰ آبان ۱۳۸۷ منتشر شد، پولی الکترونیکی را پیشنهاد کرد که پرداخت آنلاین را مستقیم از یک نفر به نفر دیگر برساند، بی‌آنکه بانک یا مؤسسه مالی وسط کار باشد. شبکه بیت‌کوین ۱۴ دی ۱۳۸۷ راه افتاد و از آن روز هزاران رمزارز دیگر ساخته شده است.

ارز دیجیتال، رمزارز یا کریپتو؟

در حرف روزمره هر سه یکی‌اند. «کریپتو» کوتاه‌شده کلمه انگلیسی Cryptocurrency است و «رمزارز» ترجمه همان، چون امنیت این پول بر پایه رمزنگاری است. فقط یک استثنا را به خاطر بسپارید: رمزریال، یعنی نسخه دیجیتال ریال، دیجیتال هست ولی رمزارز نیست. بانک مرکزی صادرش می‌کند، کنترلش دست همان بانک است و ارزشش همان ریال است. قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی هم در سال ۱۴۰۴ وقتی رمزارزها را مشمول مالیات کرد، رمزریال را از این فهرست بیرون گذاشت.

فرق ارز دیجیتال با تومان، دلار و پول بانکی

بهترین راه فهمیدن رمزارز این است که آن را کنار پولی بگذارید که هر روز با آن سروکار دارید. جدول زیر تومانِ حساب بانکی، اسکناس دلار، بیت‌کوین و تتر را با چند سؤال ساده مقایسه می‌کند.

فرق اصلی در یک کلمه است: اعتماد. در بانک به بانک اعتماد می‌کنید. در بیت‌کوین به قانون‌های شبکه و به خودتان، چون نگهداری کلید با خود شماست. در تتر هم به شبکه اعتماد می‌کنید و هم به شرکتی که آن را صادر کرده و قول داده در برابر هر تتر یک دلار دارایی نگه دارد. این آزادی هزینه هم دارد: وقتی بانکی وسط کار نیست، کسی هم نیست که اشتباهتان را جبران کند.

اگر ردیف «چه ساعتی کار می‌کند؟» برایتان عجیب است، زمان‌بندی انتقال‌های بانکی را در زمان واریز پایا و ساتنا ببینید. اینکه قیمت تومانی تتر دقیقاً از کجا می‌آید هم در قیمت تتر در ایران چطور تعیین می‌شود آمده است.

نقشه ساده: بلاکچین، آدرس، کلید، کیف پول و صرافی

کل این دنیا روی پنج مفهوم ساخته شده است. اگر رابطه‌شان را بدانید، جلوی بیشتر اشتباه‌های تازه‌کارها را گرفته‌اید.

• بلاکچین همان دفتر حساب مشترک است. موجودی همه آدرس‌ها و همه تراکنش‌ها آنجا ثبت می‌شود و هر کسی می‌تواند آن را ببیند.
• آدرس شبیه شماره حساب است: رشته‌ای از حروف و عدد که برای گرفتن رمزارز به دیگران می‌دهید و دادنش خطری ندارد. هر شبکه آدرس‌هایی با شکل خودش دارد. (آدرس کیف پول چیست)
• کلید خصوصی رمزی است که با آن تراکنش را امضا می‌کنید. هر کس کلید یک آدرس را داشته باشد، صاحب دارایی آن است. پس هیچ‌وقت نباید آن را به کسی بدهید. (کلید عمومی و کلید خصوصی)
• کیف پول یا ولت اپی است که کلیدها را نگه می‌دارد و با آن‌ها تراکنش می‌سازد. خود رمزارز هیچ‌وقت داخل گوشی شما نیست و همیشه در بلاکچین می‌ماند. (کیف پول ارز دیجیتال چیست)
• صرافی دروازه ورود و خروج است، جایی که تومان را به رمزارز تبدیل می‌کنید و برعکس. وقتی رمزارز در حساب صرافی است، کلیدش دست صرافی است و شما به آن اعتماد کرده‌اید. به این حالت نگهداری امانی می‌گویند.

کیف پول‌های شخصی هنگام ساخت، ۱۲ یا ۲۴ کلمه به شما نشان می‌دهند. این عبارت بازیابی نسخه پشتیبان همه کلیدهای آن کیف پول است. هر کس این کلمه‌ها را داشته باشد، همه دارایی‌تان را دارد.

یک مثال: ۱۰۰ تتر از خرید تا کیف پول شخصی

فرض کنید سارا با تومان از یک صرافی ۱۰۰ تتر می‌خرد. ببینید در هر قدم کدام دفتر عوض می‌شود.

1. خرید. صرافی تومان سارا را می‌گیرد و در دفتر داخلی خودش ۱۰۰ تتر به حساب او می‌نویسد. هنوز هیچ تراکنشی در بلاکچین ثبت نشده است.
2. انتقال داخلی. سارا ۲۰ تتر برای برادرش می‌فرستد که در همان صرافی حساب دارد. باز هم فقط دفتر صرافی عوض می‌شود. برای همین چنین انتقالی معمولاً فوری است و کارمزد شبکه ندارد. (انتقال داخلی چیست)
3. برداشت. سارا ۵۰ تتر را روی شبکه ترون به کیف پول شخصی‌اش می‌فرستد. این بار صرافی یک تراکنش واقعی در بلاکچین ثبت می‌کند و کارمزد شبکه پرداخت می‌شود. کمی بعد، وقتی شبکه تراکنش را تأیید کرد، تتر در آدرس سارا می‌نشیند و از این لحظه کلیدش دست خود اوست.
4. اگر اشتباه کرده بود. اگر سارا آدرس یا شبکه را اشتباه انتخاب کرده بود، بانکی وجود نداشت که پول را برگرداند. شانس پس گرفتنش فقط به این بستگی داشت که چه کسی کلید آدرس مقصد را دارد. (اگر شبکه انتقال را اشتباه انتخاب کنیم)

انواع ارز دیجیتال

سایت CoinGecko، که داده‌های بازار رمزارز را جمع می‌کند، در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ بیش از ۲۲ هزار رمزارز فعال را دنبال می‌کرد. ولی ارزش بازار بین آن‌ها یکسان پخش نشده است. ارزش کل بازار آن روز حدود ۲٬۷۴۰ میلیارد دلار بود و جدول زیر سهم بزرگ‌ترین رمزارزها را از آن نشان می‌دهد.

عددها از داده‌های عمومی CoinGecko در ۱۶ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۰ برداشته شده‌اند و این سهم‌ها هر روز عوض می‌شوند. با این حال دو نکته از همین جدول پیداست. بیت‌کوین و اتریوم با هم حدود ۷۰ درصد بازارند، در حالی که بیش از ۲۲ هزار رمزارز دیگر روی هم حدود یک‌دهم بازار هم نمی‌شوند. خیلی از رمزارزهایی که در کانال‌ها و تبلیغ‌ها می‌بینید از همین گروه آخرند. نکته دوم این است که نزدیک ۱۰ درصد ارزش این بازار در دو استیبل‌کوین دلاری است؛ یعنی بخش بزرگی از پول این بازار عملاً دلار دیجیتال است.

بیت‌کوین

بیت‌کوین اولین و بزرگ‌ترین رمزارز است. تعدادش هیچ‌وقت از ۲۱ میلیون بیشتر نمی‌شود و همین سقف باعث شده بعضی‌ها آن را «طلای دیجیتال» بدانند. شبکه‌اش بیشتر برای یک کار ساخته شده: نگهداری و فرستادن خود بیت‌کوین. لازم هم نیست یک بیت‌کوین کامل بخرید؛ هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون واحد کوچک‌تر به اسم ساتوشی دارد. همه این‌ها را در بیت‌کوین چیست مفصل توضیح داده‌ایم.

اتریوم و پلتفرم‌های قرارداد هوشمند

اتریوم ۸ مرداد ۱۳۹۴ راه افتاد و یک قدم از بیت‌کوین جلوتر رفت. روی آن می‌شود برنامه نوشت؛ برنامه‌هایی که روی خود بلاکچین اجرا می‌شوند و به آن‌ها قرارداد هوشمند می‌گویند. توکن‌ها، صرافی‌های غیرمتمرکز و دیفای روی همین قراردادها ساخته شده‌اند. این را در اتریوم چیست کامل توضیح داده‌ایم.

بعد از اتریوم شبکه‌های دیگری هم با همین ایده ساخته شدند و هر کدام سرعت، کارمزد و قاعده‌های خودشان را دارند؛ از جمله سولانا، BNB Chain، ترون و TON.

یک فرق ساده اینجا به کارتان می‌آید. رمزارزی که مال خود یک شبکه است «کوین» است، مثل ETH روی اتریوم یا TRX روی ترون، و کارمزد آن شبکه معمولاً با همین کوین پرداخت می‌شود. رمزارزی که روی شبکه دیگری ساخته شده «توکن» است. تتر توکن است و روی چند شبکه وجود دارد. برای همین موقع فرستادن تتر باید شبکه را هم انتخاب کنید (تتر TRC20 و ERC20 چه فرقی دارند).

استیبل‌کوین‌ها: تتر و هم‌خانواده‌ها

استیبل‌کوین رمزارزی است که قیمتش به یک دارایی ثابت، معمولاً یک دلار آمریکا، گره خورده است. بزرگ‌ترینش تتر است و بعد از آن USDC. برای کاربر ایرانی، استیبل‌کوین راهی است برای نگه داشتن دارایی دلاری بدون اسکناس و فرستادنش به هر جای دنیا در چند دقیقه.

دو چیز را فراموش نکنید. ارزش استیبل‌کوین به اعتماد به شرکت صادرکننده و دارایی‌هایی بستگی دارد که می‌گوید پشتش نگه داشته است. این شرکت‌ها می‌توانند آدرس‌ها را مسدود کنند و در عمل هم این کار را کرده‌اند. از همین خانواده، توکن‌هایی هم هستند که پشتوانه‌شان طلای فیزیکی است؛ فرقشان را در پکس گلد یا تتر گلد ببینید.

میم‌کوین‌ها و رمزارزهای کوچک

به هر رمزارزی غیر از بیت‌کوین «آلت‌کوین» می‌گویند، ولی آلت‌کوین‌ها با هم خیلی فرق دارند. یک سر طیف شبکه‌های بزرگ چندساله‌اند و سر دیگرش میم‌کوین‌ها؛ رمزارزهایی که از یک شوخی اینترنتی ساخته شده‌اند و ارزششان تقریباً فقط به توجه مردم بستگی دارد. ساختن یک توکن تازه چند دقیقه کار است و بیشترشان خیلی زود بی‌ارزش می‌شوند. حتی معروف‌ترین‌ها هم سقوط سنگین داشته‌اند: طبق داده‌های CoinGecko، دوج‌کوین در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ حدود ۸۹ درصد و شیبا اینو حدود ۹۴ درصد زیر اوج خودشان در سال ۱۴۰۰ بودند.

ایرانی‌ها با ارز دیجیتال چه می‌کنند؟

بیشتر کاربران ایرانی برای چند کار مشخص سراغ رمزارز می‌آیند و ابزار مناسب هر کار فرق می‌کند.

حفظ ارزش پس‌انداز. طبق گزارش مرکز آمار ایران، قیمت‌ها در مرداد ۱۴۰۵ به‌طور میانگین ۸۹ درصد بالاتر از مرداد ۱۴۰۴ بود. تومانی که یک سال دست‌نخورده مانده، نزدیک نصف قدرت خریدش را از دست داده است. برای همین خیلی‌ها بخشی از پس‌اندازشان را به تتر تبدیل می‌کنند که هم‌پای دلار حرکت می‌کند، یا به طلای توکنی. این کار دارایی را در برابر گران شدن ارز حفظ می‌کند، ولی ریسک‌های خودش را دارد. مقایسه‌اش را در تتر بهتر است یا دلار و تتر بهتر است یا طلا بخوانید.

پرداخت به خارج و خرید سرویس‌های خارجی. خیلی‌ها شهریه، هزینه سفر، اشتراک نرم‌افزار، گیفت‌کارت و خرید از سایت‌های خارجی را با تتر می‌پردازند. راه‌ها و محدودیت‌هایش را در پرداخت بین‌المللی با تتر و با تتر چه چیزهایی می‌توان خرید آورده‌ایم. برای فرستادن پول به خانواده یا هزینه‌های زندگی در خارج هم انتقال پول به ترکیه با تتر یک نمونه واقعی است.

گرفتن درآمد از خارج. فریلنسرها و کسانی که برای مشتری خارجی کار می‌کنند، اغلب دستمزدشان را به تتر می‌گیرند. مسیر کامل، از گرفتن پول تا تبدیلش به تومان، در دریافت درآمد فریلنسری با تتر آمده است. اگر هنوز مشتری خارجی ندارید، راه پیدا کردنش را در کسب درآمد دلاری با هوش مصنوعی گفته‌ایم.

سرمایه‌گذاری و معامله. بعضی‌ها بیت‌کوین یا رمزارزهای دیگر را برای چند سال نگه می‌دارند و بعضی‌ها خرید و فروش کوتاه‌مدت می‌کنند. اگر این راه را می‌روید، خرید پله‌ای (DCA) و مدیریت ریسک را قبل از هر چیز بخوانید. معاملات فیوچرز و اهرم برای تازه‌کار جای شروع نیست، چون ممکن است در یک روز کل پول معامله را از بین ببرد.

رمزارز در ایران چه جایگاهی دارد؟

خرید، فروش و نگهداری رمزارز در ایران ممنوع نیست، ولی دولت هم از آن پشتیبانی نمی‌کند. مصوبه هیئت وزیران در مرداد ۱۳۹۸ می‌گوید ریسک معامله رمزارز با خود معامله‌کننده است، دولت و بانک‌ها برایش ضمانتی نمی‌دهند و استفاده از آن در مبادلات داخل کشور مجاز نیست. یعنی خرید کالا یا خدمات از یک فروشگاه ایرانی با بیت‌کوین یا تتر مجاز نیست. سود فروش رمزارز هم با همان قانون مالیاتی سال ۱۴۰۴ مشمول مالیات بر عایدی سرمایه شده است.

این قاعده‌ها در چند سال اخیر بارها عوض شده‌اند. مثلاً بانک مرکزی از مهر ۱۴۰۴ برای خرید استیبل‌کوین سقف سالانه گذاشته است. جزئیات و منبع هر کدام را در خرید ارز دیجیتال در ایران قانونی است؟ جمع کرده‌ایم.

ریسک‌هایی که باید قبل از شروع بدانید

این بخش برای ترساندن نیست. ولی هر کدام از این ریسک‌ها تا حالا پول خیلی‌ها را برده است و بیشترشان را با چند عادت ساده می‌شود کم کرد.

نوسان شدید قیمت

حتی بیت‌کوین، بزرگ‌ترین رمزارز، در چهار بازار نزولی بزرگ گذشته‌اش بین ۷۷ تا ۹۳ درصد از سقف قیمتش پایین آمده است. آخرین بار از سقف ۱۴ مهر ۱۴۰۴، حدود ۱۲۴٬۸۰۰ دلار، تا ۹ تیر ۱۴۰۵ به حدود ۵۸٬۵۰۰ دلار رسید؛ یعنی ۵۳ درصد کمتر. اتریوم در بازار نزولی ۱۳۹۷ حتی ۹۴ درصد ریخت. عددها و چرخه‌ها را در بول ران و بازار خرسی چیست ببینید. نتیجه عملی‌اش ساده است: پولی که تا چند ماه دیگر لازمش دارید، جای رمزارز پرنوسان نیست.

اشتباهی که برگشت ندارد

آدرس اشتباه، شبکه اشتباه، یا جاانداختن Memo وقتی مقصد آن را می‌خواهد، می‌تواند کل مبلغ را از دسترس خارج کند. راه ساده جلوگیری‌اش این است که آدرس را کپی کنید، اول و آخرش را با آدرس اصلی تطبیق دهید و بار اول مبلغ کمی بفرستید. اگر هم اتفاق افتاد، اگر ارز دیجیتال را به آدرس اشتباه بفرستیم چه کار کنیم را بخوانید.

کلاهبرداری

کلاهبردارها سراغ تازه‌کارها می‌آیند، چون آن‌ها هنوز نشانه‌ها را نمی‌شناسند. طبق گزارش سالانه FBI، کلاهبرداری سرمایه‌گذاری با رمزارز در سال ۲۰۲۴ میلادی فقط در آمریکا بیش از ۶٫۵ میلیارد دلار خسارت زد. سود تضمینی، «پشتیبانی» که در پیام خصوصی سراغتان می‌آید و کیف پولی که ۱۲ کلمه‌اش را غریبه‌ای برایتان فرستاده، هر سه نشانه خطرند. ۱۰ کلاهبرداری رایج ارز دیجیتال را یک بار با دقت بخوانید.

ریسک صرافی

وقتی رمزارزتان در صرافی است، به آن صرافی اعتماد کرده‌اید. صرافی‌ها ممکن است هک شوند، ورشکست شوند یا حساب را مسدود کنند. یکی از بزرگ‌ترین صرافی‌های دنیا، FTX، در آبان ۱۴۰۱ فرو ریخت و کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) این صرافی و بنیان‌گذارش را متهم کرد که پول مشتری‌ها را با پول یک شرکت دیگر قاطی کرده‌اند و بیش از ۸ میلیارد دلار از سپرده مشتری‌ها از دست رفته است. صرافی را با معیار انتخاب کنید، همه دارایی را یک‌جا نگذارید و برای مبلغ بزرگ و نگهداری طولانی، کیف پول شخصی را جدی بگیرید. معیارهای سنجیدن یک صرافی را، با مثال خود سواپ‌ولت، در چطور به سواپ‌ولت اعتماد کنیم نوشته‌ایم.

تحریم و مسدودی

این یکی مخصوص کاربر ایرانی است. بعضی صرافی‌های بزرگ خارجی ایران را صریحاً جزو مناطق محدود آورده‌اند؛ مثلاً OKX در بیانیه ریسک و انطباق خودش. حساب کاربری که ساکن ایران شناخته شود، در چنین صرافی‌هایی ممکن است محدود یا بسته شود. شرکت Tether هم آدرس‌هایی را که به فهرست تحریم آمریکا مربوط باشند مسدود می‌کند و به گفته خودش در سال ۱۴۰۵ حدود ۵۵۰ میلیون دلار تتر مرتبط با ایران را مسدود کرده است.

مسدودی روی آدرس اعمال می‌شود، نه روی آدم. اگر تتر روی آدرسی باشد که مسدود شده، چه آدرس خودتان و چه آدرس صرافی‌ای که دارایی را برایتان نگه داشته، دیگر نمی‌شود جابه‌جایش کرد. جزئیات این ریسک و راه‌های کم کردنش را در ریسک‌های صرافی خارجی برای کاربران ایرانی بخوانید.

شروع امن در شش قدم

لازم نیست همه چیز را از روز اول بلد باشید. این شش قدم را به ترتیب بروید.

1. اول بدانید چرا می‌خرید. حفظ ارزش پس‌انداز، پرداخت به خارج یا سرمایه‌گذاری بلندمدت؟ جواب این سؤال تعیین می‌کند چه رمزارزی و چقدر بخرید. کسی که فقط می‌خواهد پس‌اندازش با تومان آب نرود، معمولاً سراغ تتر می‌رود، نه میم‌کوین.
2. مبلغ را از قبل تعیین کنید. فقط پولی را وارد کنید که در کوتاه‌مدت لازمش ندارید. نه پول قرضی، نه پول اجاره. اگر قصد سرمایه‌گذاری دارید، به‌جای خرید یک‌باره پله‌ای بخرید.
3. صرافی معتبر انتخاب کنید و حسابتان را امن کنید. فقط از سایت و اپلیکیشن رسمی وارد شوید، رمز عبور محکم بگذارید و ورود دومرحله‌ای را روشن کنید. کد تأیید و رمزتان را به هیچ‌کس، حتی کسی که خودش را پشتیبان معرفی می‌کند، ندهید.
4. اولین خرید را با مبلغ کم انجام دهید. مراحل کامل خرید با تومان، از احراز هویت تا دیدن رمزارز در حساب، در آموزش خرید ارز دیجیتال از صفر آمده است. در سواپ‌ولت برای واریز و برداشت تومان باید احراز هویت سطح متوسط را انجام دهید و کارمزدها را همیشه در صفحه کارمزدها می‌بینید. اگر فقط تتر می‌خواهید، آموزش خرید تتر کوتاه‌تر است.
5. انتقال را با مبلغ کم تمرین کنید. قبل از اینکه مبلغ بزرگی جابه‌جا کنید، یک بار مبلغ کمی به کیف پول شخصی‌تان، مثلاً تراست ولت، برداشت کنید و ببینید چطور می‌رسد. در سواپ‌ولت، اگر با تومانِ تازه‌واریزشده خرید کرده‌اید، برداشت مبلغی بیشتر از اعتبار برداشت آنی حسابتان تا ۷۲ ساعت پس از واریز منتظر می‌ماند؛ پس یا تمرین را با مبلغی در همین سقف انجام دهید، یا آن را برای روزهای بعد بگذارید.
6. برای نگهداری تصمیم بگیرید. سواپ‌ولت هم مثل بیشتر صرافی‌ها دارایی را امانی نگه می‌دارد: کار با آن راحت است، ولی کلید دست صرافی است. اگر مبلغتان بزرگ است یا می‌خواهید سال‌ها نگهش دارید، کیف پول شخصی را جدی بگیرید و عبارت بازیابی‌اش را روی کاغذ، جایی امن و دور از گوشی، نگه دارید.

کدام راهنما را بعد بخوانید؟

این جدول را مثل نقشه راه ببینید. ردیفی را پیدا کنید که به وضعیت شما نزدیک‌تر است.